ਸ਼ਬਦ ਝਰੋਖਾ

ਪਤੀ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਦੰਪਤੀ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਵਿਦਵਾਨ ਆਲੋਚਕ ਜਲੌਰ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਵਿਚ ਛਪੇ “ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਪਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਕਲਪੀ ਰੂਪ” ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਪਤ’ (ਇੱਜਤ) ਧਾਤੂ ਨਾਲ ‘ਈ’ ਅਤੇ ‘ਨੀ’ ਪਿਛੇਤਰ ਲਾ ਕੇ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਪਤੀ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇੱਜਤ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਇੱਜਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਪਤਨੀ’ ਨੂੰ ਇੱਜਤ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Continue reading

ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਉਂਜ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਨਿਰੁਕਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਅਜੋਕੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਬੁਨਿਆਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿਚ ਉਤਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਨੀਂਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ Continue reading

ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਤਿ ਜੀਉ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਪਿਛੇ ‘ਦੇਵ’ ਪਿਛੇਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਆਦਿ। ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਮਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। Continue reading

ਜੱਫੀਆਂ ਵੱਫੀਆਂ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ ਚਾਅ ਭਰੇ ਸਵਾਗਤੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹਰਕਤ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ ਹਨ: ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਉਣਾ, ਅੰਗ ਲਾਉਣਾ, ਸੀਨੇ ਲਾਉਣਾ, ਬਗਲਗੀਰ ਹੋਣਾ, ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ, ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਭ ਉਕਤੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾਪਣ ਅਤੇ ਆਪਮੁਹਾਰਾਪਣ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। Continue reading

ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਲੜਕੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ!

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਥ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਾ੍ਰਪਤ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਨੁਹਾਰ ਬਣਨ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਉਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। Continue reading

ਰੱਬ ਬਚਾਏ ਅਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਪਿਛਲੇ ਹਫਤੇ ਅਸੀਂ ਜਲੌਰ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੰਬਾਦਿਕਤਾ’ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਜੁੱਟਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਜੋਟੀਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਕੇ ਬਣੇ ਹਨ। Continue reading

ਇੰਜ ਨਾ ਪੁੱਟੀਏ ਨਿਰੁਕਤੀ ਦੀ ਜੱਖਣਾ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਬਰਾਮ ਸਮਿਥ ਪਾਮਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਮਨੁੱਖ ਨਿਰੁਕਤਕਾਰੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਬੇਮਾਅਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਖਿਲਾਅ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੇਜਾਨ ਸ਼ਬਦ ਹਥਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਣਜਾਣ ਓਝੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗਲਤ ਰੂਹ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” Continue reading

ਟਰਕੀ, ਹਿੰਦ ਦਾ ਕੁੱਕੜ?

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਇਸ ਵਾਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਥੈਂਕਸਗਿਵਿੰਗ ਡੇਅ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਦਿਵਸ) ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦੀ ਰੀਸੇ ਭਰਵੀਂ ਟਰਕੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨਾਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕੁਸੈਲੇ ਜਿਹੇ ਸੁਆਦ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤਾ ਮਜ਼ਾ ਨਾ ਆਇਆ। ਮਸਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਾਕੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖਾ ਕੇ, ਕੁਝ ਇਸ ਦਾ ਸੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬਿਲੇ ਲਾਇਆ। ਬਚੇ ਟਰਕੀ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਸੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਟਰਕੀ ਸੂਪ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Continue reading

ਏਹੁ ਨਿਦੋਸਾ ਮਾਰੀਐ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਨਿਰਦੈਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਉਪਜੀਵਕਾ ਕਮਾਈ ਹੈ। ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸੰਦਾਂ, ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ, ਸਜਾਵਟੀ ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕੀ ਵਸਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਇਹੋ ਬਿਰਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਜਾਨ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੁਆਰਥੀ, ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਅਤੇ ਪਰਪੀੜਕ ਰਵੱਈਆ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। Continue reading

ਟੌਂਟੀਆਂ! ਟੌਂਟੀਆਂ!

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਬੀਹੀ ਵਿਚ ਖੇਡਦਿਆਂ ਜਦ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਤਿਲਕ ਜਾਂਦੇਨ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਚੀ ਉਚੀ ਚੀਕਦੇ, “ਟੌਂਟੀਆਂ, ਟੌਂਟੀਆਂ” ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਟੌਂਟੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਕ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਂਟ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੀ ਅਧੀਨ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਮਾਅਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, “ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਉਪਰ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਮੁਦਰਾ। Continue reading