ਸ਼ਬਦ ਝਰੋਖਾ

ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਖਤਾਈ?

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਸਥਾਨ, ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਦੇਸ਼, ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਂ ਬਣੀ, ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਧੀ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਘਾਟ ਘਾਟ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਣ ਵਣ ਦੀ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਮਿਲੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। Continue reading

ਦੱਖਣ ਦੀ ਸੈਰ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਖੱਬਾ-ਸੱਜਾ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਜਾਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਤਰ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣ, ਸੂਰਜ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪੱਛਮ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮਕਰਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੱਥ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਦਖਲ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਹੱਥ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ, ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ? Continue reading

ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕਰੀਏ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਚਰਚਾ, ਬਹਿਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ (ਸ਼ਾਸਤਰ+ਅਰਥ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਗੂੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸੁਆਮੀ ਦਯਾ ਨੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਆਮੀ ਦਯਾ ਨੰਦ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੁਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਵਿਚ ਸੌਰਾਠ ਸਭਾ ਨਾਮੀ ਸੰਸਥਾ ਹਰ ਸਾਲ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। Continue reading

ਖੱਬਾ ਸੱਜਾ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਖੱਬਾ ਤੇ ਸੱਜਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਾਪੇਖਿਅਕ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਕੀ ਦਿਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਉਂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਜੀ ਹਨ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੱਬਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸੱਜਾ ਹੈ। ਇਧਰ-ਉਧਰ ਹੋਰ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੜੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਅਗਾੜੀ, ਪਿਛਾੜੀ, ਉਪਰ, ਥੱਲਾ ਆਦਿ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ? Continue reading

ਸਿਖਰ ਵਾਰਤਾ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿਖਰ ਵਾਰਤਾ’ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜੀ-20 ਸਿਖਰ ਵਾਰਤਾ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪਦ ੁੰਮਮਟਿ ੰeeਟਨਿਗ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਨਿਰਾ ੁੰਮਮਟਿ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਜੇ ਇਸ ਜੋਗੇ ਕਿਥੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਜੋਕਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਕੰਸ਼ਾਂ, ਉਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਿਲ ਕਾ ਮਾਣੁ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ਵਾਰਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਿਆ ਹੈ। ‘ਸਿਖਰ ਵਾਰਤਾ’ ਯਾਨਿ ਸਿਖਰ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ। Continue reading

ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ

ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਟੈਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ-ਕੀ ਟੈਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਤਾਂ ਟੈਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਟੈਮ ਚੰਗੇ ਸੀ। ਸਮਾਂਬੱਧ ਡਿਊਟੀ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਟੈਮ ਚੁੱਕਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਟੈਮ ਕੱਢਣਾ, ਟੈਮ ਲਾਉਣਾ, ਟੈਮ ਦੇਣਾ, ਟੈਮ ਪਾਸ ਕਰੀ ਜਾਣਾ, ਟੈਮ ਟੈਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ-ਉਕਤੀਆਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। Continue reading

ਵੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਟਰ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ‘ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਜਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਭੋਂ ਦੀ ਵਾਹੁਣ-ਬੀਜਣਯੋਗ ਨਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ।’ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ‘ਰੇ ਮਨ ਵਤ੍ਰ ਬੀਜਣ ਨਾਉ॥’ (ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ); ‘ਲਬੁ ਵਤ੍ਰ ਦਰੋਗੁ ਬੀਉ ਹਾਲੀ ਰਾਹਕੁ ਹੇਤ॥’, ‘ਹਲੁ ਹਲੇਮੀ ਹਾਲੀ ਚਿਤੁ ਚੇਤਾ ਵਤ੍ਰ ਵਖਤ ਸੰਜੋਗੁ॥’ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ) Continue reading

ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਇਰਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਅਤੇ ਤਬਾਹਕੁਨ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ 2005 ਵਿਚ ਲੂਸੀਆਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਏ ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਨਲੇਵਾ ਚੱਕਰਵਾਤ (੍ਹੁਰਰਚਿਅਨe) ਕੈਟਰੀਨਾ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕਹਿਰਵਾਨ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗਰੀ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਫਲੋਰੀਡਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਆ ਘੁਸਿਆ। ਇਹ 2017 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਆਇਆ ਚੌਥਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਹੈ। ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤੂਫਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਨੰਬਰ ਹੈ। Continue reading

ਨੇੜੇ ਦਾ ਪੁਆੜਾ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
‘ਪੰਜਾਬੀ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੀਅਰ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਪੋਸਟ ਉਤੇ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਆਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਮੈਂ ਨੇੜਾ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਰਸਾਈ ਵਿਉਤਪਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਬੇਸਮਝੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਣ ਦੇਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਬਹੁ-ਪਾਸੜ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। Continue reading

ਜੋ ਕਿਛੁ ਪਾਇਆ ਸੁ ਏਕਾ ਵਾਰ

ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ
‘ਵਾਰ’ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਬਹੁਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਰੁਪਾਂਤਰ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਭਿੰਨ ਉਚਾਰਣ ‘ਬਾਰ’ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾਈ ਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਉਰਦੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਵੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੁਪਾਂਤਰ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਚ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਬਹੁਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਜਾਂ ਮੂਲ ਇਕੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਮਾਂ ਪੈ ਕੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। Continue reading